Australia dziś

Napływ europejskich osadników zapoczątkowany pod koniec XVlll wieku odmienił Australię, Nową Zelandię i wyspy Pacyfiku. Obecnie region ten odgrywa coraz większą rolę w światowej gospodarce.

Ekonomiści czasami dzielą świat na dwie części - bogatą, rozwiniętą Północ i biedne, zacofane Południe. Podział ten rzeczywiście odzwierciedla ekonomiczne kontrasty między Ameryką Północną i Południową oraz między Europą i Afryką. Ten umowny podział świat a na Północ i Południe zakłócają Australia i Nowa Zelandia położone na półkuli południowej.

Gospodarka Australii

W 1994 roku produkt krajowy brutto Australii w przeliczeniu na jednego mieszkańca wyniósł 18500 dolarów amerykańskich, czyli nieco więcej niż w Wielkiej Brytanii. Rozwój gospodarki Australii przebiegał w dwóch etapach. Pierwsi europejscy osadnicy przybyli do Australii w 1788 roku i rozpoczęli intensywną uprawę roli. Produkcja rolnicza przez długie lata była główną gałęzią gospodarki kraju. W latach 50. około 85% eksportu australijskiego, głównie do Wielkiej Brytanii, stanowiły produkty rolnicze. O drugim etapie rozwoju można mówić od momentu, kiedy Australia zaczęła na dużą skalę eksploatować złoża surowców mineralnych i dynamicznie rozwijać przemysł. Obecnie produkty rolne stanowią zaledwie 35% eksportu, na surowce mineralne przypada 45%, reszta, czyli 20%, to artykuły przemysłowe. Zmieniła się również struktura australijskiego handlu zagranicznego. Głównym powodem zmiany było powstanie w 1967 roku Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej i decyzja o przystąpieniu Wielkiej Brytanii do EWG w 1973 roku. Te zmiany zmusiły rząd Australii do wytyczenia nowych horyzontów polityki zagranicznej państwa i poszukiwania nowych rynków zbytu. Wielu Australijczyków zaczęło zdawać sobie sprawę, że przyszłość kraju leży w zacieśnianiu związków z szybko rozwijającymi się krajami Azji i Pacyfiku - Japonią, Koreą Południową, Tajwanie i innymi - które mogły stać się wielkim i chłonnym rynkiem zbytu na australijskie zboże, mię czy surowce mineralne. Dane z lat 90. odzwierciedlają zmiany w strukturze handlu zagraniczne Australii. Na przykład w latach 1990-1991 udział Wielkiej Brytanii w australijskim eksporcie wynosił tylko 5%, podczas gdy na Japonię przypadało aż 23%, a na Stany Zjednoczone 17%. Do państw ASEAN-u (Stowarzyszenie Narodów Azji Południowej), m.in. Indonezji, Malezji i Filipin, trafiało 9,6% towarów eksportowanych przez Australię. Pozostałe państwa wschodniej Azji miały 10-procentowy udział w australijskim eksporcie, reszta czyli 4,7% przypadała na wymianę handlową z Nową Zelandią.

Ludzie i polityka

Jeszcze w latach 50. XX wieku większość mieszkańców Australii stanowili imigranci z Wielkiej Brytanii lub potomkowie przybyszów z tego kraju. Po drugiej wojnie światowej coraz więcej imigrantów pochodziło z Europy Południowej, a w latach 70. zezwolono również na osiedlanie się ludności pochodzenia azjatyckiego. Chociaż nadal większość Australijczyków ma europejskie korzenie, powolne ale odczuwalne zmiany etniczne wraz ze wspomnianymi wyżej zmianami gospodarczymi wpływają znacznie na rozluźnienie więzi z Wyspami Brytyjskimi.

Zmianom gospodarczym i społecznym towarzyszą żądania reform politycznych. Premier Australii Paul Keating wyraził wolę wielu Australijczyków, kiedy w 1993 roku wezwał do zmiany konstytucji, rozluźnienia dotychczasowych ścisłych więzi z Wielką Brytanią (Australia wciąż jest formalnie dominium brytyjskim) i przekształcenia państwa w republikę do roku 2001. Keating podkreślił, że Australia mogłaby pozostać członkiem Wspólnoty Brytyjskiej. Inną pozytywną zmianą ostatnich lat jest poprawa sytuacji Aborygenów rdzennej ludności kontynentu-ludu zamieszkującego Australię od co najmniej 50 tysięcy lat. Szacuje się, że przed rokiem 1770, kiedy to kapitan Cook ogłosił Australię brytyjską kolonią, na kontynencie mieszkało od 300 do 500 tysięcy Aborygenów. Podobnie jak to było w przypadku Indian Amerykańskich, wielu Aborygenów umarło z powodu chorób zawleczonych przez Europejczyków. Wielu zostało zamordowanych lub zmuszanych do niewolniczej pracy, która niszczyła ich fizycznie i psychicznie. Obecnie Australię zamieszkuje jedynie 200 tysięcy Aborygenów, większość z nich ma domieszkę innej krwi.

W 1993 roku sąd uznał za nieprawdziwe obowiązujące dotychczas założenie, że w momencie przybycia pierwszych osadników Australia była kontynentem niezamieszkanym, a więc ziemia nie należała do nikogo. Konsekwencją tego orzeczenia jest uznanie prawa własności Aborygenów do tradycyjnie zamieszkiwanych przez nich terenów. Prawo to nie dotyczy tych białych osadników, którzy uprawiają swą ziemię co najmniej od 1975 r. Rząd australijski zachował też prawo do decydowania o terenach, na których znajdują się złoża bogactw naturalnych.

Nowa Zelandia

W 1994 roku produkt krajowy brutto Nowej Zelandii w przeliczeniu na jednego mieszkańca wynosił 14500 dolarów amerykańskich, a więc był wyższy niż w Hiszpanii i Portugalii. Był jednak niższy niż w większości państw członków Unii Europejskiej (PKB Francji, Niemiec, Belgii, Holandii, Danii i Austrii w przeliczeniu na jednego mieszkańca wynosi ponad 20000 dolarów).

Podstawą gospodarki Nowej Zelandii w początkowym okresie był eksport produktów rolniczych. Od początku lat 90. liczba osób zatrudnionych w przemyśle wzrosła dwukrotnie. Tej zmianie towarzyszyły reformy gospodarcze, które miały umożliwić Nowej Zelandii konkurowanie z szybko rozwijającymi się krajami wschodniej i południowo-wschodniej Azji.

Gospodarka Nowej Zelandii podobnie jak Australii, ucierpiała na przystąpieniu Wielkiej Brytanii do EWG w 1973 roku i wzroście europejskiej wymiany handlowej. W 1982 roku Wielka Brytania była odbiorcą zaledwie 14% towarów eksportowanych przez Nową Zelandię.

W 1992 roku udział Wielkiej Brytanii, niegdyś największego partnera handlowego Nowej Zelandii, w eksporcie tego kraju spadł do 6,5 procent. Na początku lat dziewięćdziesiątych głównymi partnerami handlowymi Nowej Zelandii były Australia, Japonia i Stany Zjednoczone. Rosły również obroty w handlu z krajami wschodniej i południowo-wschodniej Azji.

Przodkowie większości mieszkańców Nowej Zelandii pochodzili z Europy. Przed Europejczykami wyspami Nowej Zelandii władali Maorysi, którzy przybyli tu z Polinezji około X wieku naszej ery. Maorysi nazywali dwie wyspy dzisiejszej Nowej Zelandii Aotearoa, co znaczy 'kraina długiej białej chmury'.

Obecnie do maoryskich korzeni przyznaje się około 500 tysięcy mieszkańców Nowej Zelandii, część z nich urodziła się jednak w związkach mieszanych, są więc tylko w części Maorysami.

W ostatnich latach tematem wielu politycznych debat stały się prawa rdzennych Nowozelandczyków. Wielu młodych Maorysów krytykuje fakt, że w rękach maoryskich plemion znajduje się tylko 5% powierzchni Nowej Zelandii. Ich zdaniem, europejscy osadnicy po prostu zagrabili ich ziemię. Nie akceptują również polityki integracji z resztą społeczeństwa i od jakiegoś czasu coraz głośniej domagają się od rządu poparcia działań na rzecz zachowania i kultywowania tradycyjnego sposobu życia. Wydaje się, że ich wysiłki zaczynają powoli odnosić skutki.

Wyspy Pacyfiku

Australia i Nowa Zelandia tworzą kontynent wraz z Oceanią, do której należy też wiele wysp na Pacyfiku. Do Oceanii nie należą wyspy położone bardzo blisko kontynentalnej Azji. Na wyspach Pacyfiku znajduje się 11 niezależnych państw i wiele australijskich, brytyjskich, chilijskich, francuskich, nowozelandzkich i amerykańskich terytoriów zależnych. Większość państw wyspiarskich to kraje rozwijające się, a wartość PKB w przeliczeniu na jednego mieszkańca plasuje je w grupie krajów o dochodzie narodowym nieco poniżej średniego. Na początku lat 90. produkt krajowy brutto w przeliczeniu na jednego mieszkańca mieścił się między 635 a 2555 dolarów.

Najniższy wskaźnik PKB na mieszkańca mają Wyspy Salomona. Z tego powodu należą one do grupy państw o niskim dochodzie narodowym.

Początki współpracy regionalnej sięgają 1947 roku, kiedy to Australia, Nowa Zelandia i kilka europejskich potęg kolonialnych powołało do życia Komisję Południowego Pacyfiku. Do porozumienia przystępowały kolejne państwa odzyskujące niepodległość. Wyrażały one często opinię, że Komisja została zdominowana przez swych europejskich członków.

Konsekwencją tej krytyki było powołanie w 1971 r. nowej organizacji-Forum Południowego Pacyfiku (SPF - South Pacific Forum). Liczy ono obecnie 15 członków. Obok Australii i Nowej Zelandii w skład Forum wchodzi 13 niepodległych w pacyficznych państw-wysp: Federacja Mikronezji, Fidżi, Kiribati, Nauru, Papua-Nowa Gwinea, Wyspy Marshalla, Wyspy Salomona, Tonga, Tuvalu, Vanuatu, Samoa Zachodnie, Wyspy Cooka i Niue.

Jednym z celów Forum jest zmniejszenie uzależnienia państw tego regionu od krajów bogatego Zachodu. Organizacja okazała się również skuteczna przy rozwiązywaniu innych problemów. W ramach podjętych przez nią działań podpisano traktaty i konwencje dotyczące ochrony morskiego środowiska naturalnego.

Oceania boryka się z rozmaitymi problemami społeczno-politycznymi. Na wyspie Bougainville znajduje się największa w tym regionie kopalnia miedzi. Kopalnia została jednak zamknięta w 1989 roku, kiedy mieszkańcy twierdząc, że społeczność nie odnosi korzyści z bogactw wyspy dokonali zbrojnego przewrotu i ogłosili niepodległość. Papua-Nowa Gwinea nie uznała jednak Bouganville. Kłopoty z Bouganville spowodowały zachwianie gospodarki Papui-Nowej Gwinei.

Sytuacja gospodarcza zaczęła się jednak poprawiać na początku lat 90., kiedy zaczęto eksploatować nowe bogate złoża surowców mineralnych, m.in. ropy naftowej, złota i miedzi. Poważnym problemem tego regionu były również konflikty etniczne. Na przykład mieszkańcy wyspy Fidżi to w 46 procentach rdzenni Fidżyjczycy, 49 procent stanowi ludność pochodząca z Indii, pozostałe 5 procent ogółu mieszkańców to mieszanka różnych narodowości . Kiedy w 1987 roku wybory wygrała partia zdominowana przez Hindusów, Fidżyjczycy przeprowadzili zamach stanu, a w 1990 roku doprowadzili do ustanowienia konstytucji, która gwarantuje im parlamentarną większość bez względu na preferencje wyborców i uprzywilejowaną pozycję w zatrudnieniu w sektorze publicznym. Te działania doprowadziły do wykluczenia Fidżi ze Wspólnoty Brytyjskiej. Prowadzący koczowniczy tryb życia Aborygeni i wyspiarska ludność Pacyfiku nie wywierali dużego wpływu na środowisko naturalne i w zasadzie żyli w harmonii z otoczeniem. Sytuacja zmieniła się diametralnie wraz z przybyciem europejskich osadników. Farmerzy szybko zniszczyli naturalną szatę roślinną, wprowadzili nieodpowiednie metody uprawy ziemi, doprowadzając do nadmiernego zasolenia i erozji gleby. Sprowadzenie bydła, królików i owiec miało katastrofalne skutki dla naturalnej roślinności, której szkodziły również zawleczone ze Starego |wiata choroby, szkodniki i niektóre chwasty.

W wielu rejonach powierzchnia lasów uległa gwałtownemu zmniejszeniu. Pierwotne podzwrotnikowe lasy Nowej Zelandii zostały w znacznej części wycięte, a na ich miejscu posadzono obce gatunki. Coraz bardziej zagrożone są również tropikalne lasy Nowej Gwinei i innych wysp Pacyfiku. Dewastację środowiska naturalnego pogłębia również szybki rozwój górnictwa.

Położenie Oceanii sprawiło, że miejsce to wybrano na poligon nuklearny. Od 1946 roku Wielka Brytania, Francja i Stany Zjednoczone przeprowadziły ponad 250 prób jądrowych w Australii i na takich wyspach, jak słynny atol Bikini czy Enewetok (Wyspy Marshalla). W niektórych rejonach australijskich pustyń skażenie radioaktywne jest tak duże, że mieszkający tu uprzednio Aborygeni ciągle nie mogą wrócić do domów. Niektórzy mieszkańcy tych obszarów, jak również członkowie brytyjskiego personelu wojskowego domagają się obecnie od rządu brytyjskiego odszkodowań za utratę zdrowia w wyniku prób jądrowych. Jednak mimo wysiłków SPF zmierzających do uczynienia regionu strefą wolną od broni jądrowej, Francja ogłosiła, że będzie kontynuować próby jądrowe na należących do niej wyspach.

Wielu mieszkańców Oceanii angażuje się w działania na rzecz ochrony środowiska naturalnego. Często organizują się oni w grupy nacisku, które starają się nie dopuszczać do dalszego niszczenia środowiska. Największym zagrożeniem dla wysp Pacyfiku jest jednak globalne ocieplenie klimatu, na który to proces ludzie mają wpływ jedynie w ograniczonym zakresie. Ogólnoświatowe ocieplenie klimatu może doprowadzić do podniesienia poziomu mórz i oceanów, co dla wielu wysp Pacyfiku, które właściwie są tylko niewiele wystającymi nad powierzchnię morza koralowymi atolami, może oznaczać całkowitą zagładę. W ten sposób, jeśli ocieplenie będzie trwało, z powierzchni morza mogą zniknąć całe państwa, między innymi Kiribati, Republika Wysp Marshalla i Tuvalu.